Filia nr 9, ul. Serbinowska 1A

Okładkę książki stanowi jedno z najsłynniejszych zdjęć z tamtych czasów. Jest to fotografia zrobiona w pierwszych dniach stanu wojennego przez CHRISA NIEDENTHALA, korespondenta „Newsweeka”. Fotografia przedstawia transporter opancerzony SKOT i żołnierzy z długą bronią przed warszawskim kinem „Moskwa”, na którym wisi plakat filmu „CZAS APOKALIPSY”. Zdjęcie przeszło do historii jako symbol tamtych wydarzeń, a elementy na nim zawarte podkreślają jednocześnie groteskowość i tragizm sytuacji. Niedenthal przekazywał negatyw fotografii osobom wyjeżdżającym na zachód by dotarła do redakcji „Newsweeka”.

Dekret o stanie wojennym (fragment) 13 grudnia 1981 r.

Zakazane zostało, zakazane zostało

Zwoływanie i odbywanie wszelkiego rodzaju zgromadzeń

Wszelkiego rodzaju pochodów

Wszelkiego rodzaju manifestacji

Wszelkiego rodzaju zbiórek publicznych

Zakazane zostało, zakazane zostało

Organizowanie i przeprowadzanie imprez artystycznych

Imprez rozrywkowych

Imprez sportowych

Publiczne wykonywanie utworów artystycznych (...)

Nakazane zostało, nakazane zostało

Przestrzeganie, przestrzeganie zakazów stanu wojennego

Przestrzeganie, przestrzeganie godziny milicyjnej

Złożenie do depozytu urządzeń nadawczo-odbiorczych

Broni myśliwskiej, broni krótkiej palnej, sportowej

Oraz amunicji i materiałów wybuchowych (...)

Można, można, nawet trzeba

Oglądać i słuchać audycji i komunikatów

Nadawanych przez PR i TV

Czytać Trybunę Ludu, czytać Żołnierza Wolności

Pracować w sposób określony przez kierownictwo zakładów pracy (...)

W latach osiemdziesiątych, kiedy Zbigniew Preisner skomponował muzykę do przemówienia Wojciecha Jaruzelskiego, wspomnienie stanu wojennego było wyjątkowo bolesne. Śpiewanie słów, które całkiem niedawno stanowiły wyrok dla wielu ludzi, było odważnym posunięciem. Popularność piosenki świadczy o tym, że artystom udało się nauczyć publiczność spojrzenia z dystansem na słowa generała, że pokazali, jak śmieszne w istocie były jego nakazy i jak okrutny jest system, który groźbą próbuje nakłonić społeczeństwo do przestrzegania pozbawionych sensu zakazów. Poszczególne frazy muzyczne ujawniały, że wymieniane prawa obywateli są w istocie kolejnymi ograniczeniami, że słowo „można” nie ma nic wspólnego z wolnością wyboru.

Zanim to nastąpiło…

22 lipca 1944 roku radio moskiewskie podało informację o utworzeniu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego (PKWN) oraz ogłosiło jego Manifest.

W późniejszym okresie dzień ogłoszenia MANIFESTU PKWN uznany został przez komunistów za datę narodzin PRL-u i był uroczyście obchodzony jako Święto Odrodzenia Polski – 22 LIPCA.

Jakub Karpiński w swojej książce „ABC polityki” pisze, iż PRL – POLSKA RZECZPOSPOLITA LUDOWA – trwała od 22 lipca 1952 roku do 31 grudnia 1989 roku.

Data początkowa to dzień, w którym Sejm Ustawodawczy uchwalił konstytucję (tak zwaną „lipcową”), wprowadzającą między innymi nową nazwę państwa: Polska Rzeczpospolita Ludowa.

Jako koniec PRL-u autor „ABC polityki” podaje datę 29 grudnia 1989 roku, kiedy Sejm PRL X kadencji (wybrany 4 czerwca 1989 roku) uchwalił zmiany w Konstytucji PRL. Tytuł konstytucji otrzymał wówczas brzmienie KONSTYTUCJA RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ.

Czasem PRL-u można więc określić 45 lat historii naszego kraju od zakończenia II wojny światowej.

Dziś coraz częściej wraca się do charakterystyki i wspomnień z tego czasu, zarówno w kontaktach osobistych, jak i w mediach – prasie, telewizji, Internecie, gdzie funkcjonuje Muzeum PRL-u.

Ustrój odsłaniający z czasem swoje niedoskonałości i niosący trudności życia codziennego, w które dziś, pokoleniu urodzonemu po roku 1990, trudno jest uwierzyć, powodował też, że społeczeństwo polskie oswajało wiele niedogodności śmiechem i satyrą.

KRZYWE ZWIERCIADŁO – to lustro w pewien sposób wygięte, zdeformowane, dające karykaturę tego, co odbija.

Bardziej znaczące wyjaskrawienie prowadzi do powstania groteski, w której obraz jest tak ukształtowany, że jest on zbudowany z szokujących zestawień i odbierany jako absurdalny w porównaniu z rzeczywistością.

Znakomity przykład stanowi powieść Tadeusza Konwickiego: „MAŁA APOKALIPSA”, wydana w 1979 roku. Została nazwana bestsellerem drugiego obiegu literatury i w latach 1979 – 1988 wydawana była ośmiokrotnie poza zasięgiem cenzury. Krytycy piszą o niej, że ukształtowała społeczne widzenie Polski końca lat siedemdziesiątych. Powieść przynosi ponurą i zarazem groteskową wizję Polski i Warszawy z tych lat, tkwiących w stanie upadku i zniewolenia. Zwielokrotniony i wyolbrzymiony obraz rozpadu obejmuje zarówno sferę materialną, jak i duchową oraz ideową.

W latach tych było już jasne, że slogan będący symbolem rządów ekipy Edwarda Gierka – „Aby Polska rosła w siłę, a ludzie żyli dostatniej” uległ wypaczeniu. Początkowy duch optymizmu i nadzieje na zmiany towarzyszące obejmowaniu władzy przez Gierka, z czasem okazały się złudne, zwłaszcza po roku 1975. Bezmyślność gospodarcza i polityczna, łatwość z jaką PRL uzyskiwała ogromne kredyty, sprzyjała lekkomyślności w ich wydatkowaniu, zbyt kosztownym inwestycjom (HUTA „KATOWICE”) i marnotrawstwu.

Społeczeństwo bardzo szybko zachwyciło się nowym, wyższym poziomem życia, w którym „MALUCHY” czy zagraniczne wyjazdy miały odwrócić uwagę od rzeczywistych i narastających problemów rozwoju na kredyt. Z czasem gospodarka o naruszonej równowadze rynkowej nie była w stanie zaspokoić wzrastającego popytu, zwłaszcza na artykuły żywnościowe.

W czerwcu 1976 roku załamała się, z wielkim trudem podsycana przez władzę, wiara społeczeństwa w systematyczną poprawę warunków życia. Wprowadzenie podwyżki cen, strajki w całej Polsce, oraz zajścia w Radomiu i Ursusie wraz z nerwową reakcją władz wywołały katastrofę.

Narastający kryzys stawał się coraz bardziej dotkliwy i znalazł finał w fali strajków w 1980 roku i powstaniu w ich następstwie NSZZ „Solidarność”.

Trudności gospodarcze przekładające się na kłopoty życia codziennego, coraz większe problemy ze zdobyciem podstawowych artykułów, gigantyczne kolejki po wszystko, pustoszejące sklepy, ingerencja cenzury w literaturę i inne dziedziny sztuki, spowodowały chęć oswojenia tych kłopotów i wielką solidarność Polaków wobec wspólnego losu.

Lekarstwem na bolączki życia codziennego i niemożność swobodnego wypowiadania się stał się dowcip polityczny opisujący rzeczywistość, literatura wydawana w drugim obiegu oraz film i kabaret.

Sposobem wypowiedzi była w nich głównie aluzja i absurd wywołujący śmiech, oswajający to, co bolesne. Taki PRL na wesoło.

Szczególne miejsce zajmują tu filmy Stanisława Barei, na przykład „MIŚ” i „ALTERNATYWY 4”, czy serial „CZTERDZIESTOLATEK” Jerzego Gruzy.

Z kolei na scenie kabaretowej wielką popularność zdobyły: „ELITA”, „POD EGIDĄ” i poznański kabaret „TEY”.

W roku 1980, wielki sukces i uznanie publiczności przyniosło mu widowisko „S tyłu sklepu”. W tym widowisku „Tey” zaprezentował to, co podobało się publiczności – inteligentne teksty, które nie mogły znaleźć się w prasie, błyskotliwe aluzje, świetną grę aktorską. Słowem w czasach PRL-u i głębokiego kryzysu, „Tey” był wyrazicielem tego, co Polakom leżało na sercu. Słowne efekty komiczne wzmocnione były w czasie występów grą pary aktorskiej – ZENON LASKOWIK i BOHDAN SMOLEŃ. Pierwszy był władzą, a drugi społeczeństwem. Odbiorcy identyfikowali się ze społeczeństwem i śmiali się z władzy. To, co działo się na scenie, było typowymi sytuacjami wziętymi z życia. Na przykład robienie zakupów w sklepach z pustymi półkami, kiedy wszystko się zdobywało, zamiast po prostu kupować.

STAN WOJENNY w Polsce stanowił ograniczenie praw obywatelskich wprowadzone w nocy z 12 na 13 grudnia 1981 roku w celu zahamowania aktywności społeczeństwa dążącego do gruntownej reformy ustroju społeczno-politycznego PRL. Potwierdzony został dekretem Rady Państwa, niezgodnym z konstytucją zabraniającą wydawania dekretów w czasie trwania sesji sejmu.

Przygotowywany od sierpnia 1980, uzasadniany był groźbą zamachu stanu i przejęcia władzy przez opozycję skupioną w „Solidarności”, załamaniem gospodarki, możliwością interwencji radzieckiej. Organem pełniącym funkcję administratora stanu wojennego w Polsce była Wojskowa Rada Ocalenia Narodowego (WRON) z generałem Wojciechem Jaruzelskim na czele.

Przepisy stanu wojennego ograniczały podstawowe prawa obywatelskie, wprowadziły m.in. godzinę milicyjną (do maja 1982), zawiesiły działalność organizacji społecznych i związków zawodowych (niektóre rozwiązano, np. „Solidarność”, Niezależne Zrzeszenie Studentów, Stowarzyszenie Dziennikarzy Polskich, ZASP, ZLP, w innych dokonano zmian w kierownictwie, np. w Stowarzyszeniu PAX).

Zmilitaryzowano główne działy gospodarki, zakazano zmian miejsca pobytu, wprowadzono cenzurę korespondencji, tryb doraźny w postępowaniu sądowym. Działaczy Solidarności, opozycji politycznej oraz kilkunastu reprezentantów władzy sprzed sierpnia 1980 internowano (łącznie ok. 10 tys. osób).

Strajki w fabrykach i kopalniach, tłumione były przez Zmotoryzowane Odwody Milicji Obywatelskiej (ZOMO) nierzadko przy użyciu ciężkiego sprzętu bojowego (m.in. 9 zabitych górników w kopalni Wujek w grudniu 1981). Uczestników wystąpień protestacyjnych, działaczy konspiracji, członków „Solidarności” zwalniano z pracy, szykanowano, zniesławiano, nakłaniano do „deklaracji lojalności”. Przy współpracy Służby Bezpieczeństwa prowadzono weryfikację pracowników sądów, oświaty, administracji, środków przekazu.

Dokumenty pokazane na wystawie stanowią swego rodzaju pomost przerzucony przez czasy powojenne w Polsce do roku 1989. Obrazy życia codziennego Polaków i symboli związanych z minionymi czasami, uzupełniają publikacje książkowe od tytułu „Z dziejów Polski Ludowej” z 1966 roku do trzytomowego wydawnictwa „Polska 1986 – 1989: koniec systemu”.

Tekst: Joanna Mąkosza
Fot.: Anna Raczko
Kliknij na zdjęcie aby powiększyć obraz...