Czy to przypadek, czy nie przypadek, że w trójce najsławniejszych kaliszan, która (bez względu na to, kto ją układa i w jakim celu) zawsze sprowadza się do trzech nazwisk: Adam Asnyk, Maria Konopnicka i Maria Dąbrowska - są aż dwie panie i obie piszące? Oczywiste dyskusje o ich wielkości wiecznie trwają, ale miejsca w dziejach literatury polskiej nikt im nie odmawia. A jak na razie także na innych polach nie widać aż tak wyróżniających się, ani też znanych na szerszą skalę, kaliszan i kaliszanek.

Więc chyba to jednak przypadek, bo w antologii poezji o Kaliszu „Strofy wierne Prośnie” (wyd. 2001) wśród 26 autorów znalazło się zaledwie 5 pań. Poza wspomnianą już Konopnicką, jest tu uznana pisarka i poetka, Wanda Karczewska; a obok niej Łucja Gliksman (rodem z Opatówka) i Anna Zabacka (związana z Poznaniem), no i stuprocentowa kaliszanka trochę młodszego pokolenia, Urszula Zybura. Jeśli jednak spojrzeć na tę kwestię szerzej - poprzez tradycje kulturalne miasta - rysuje się nam zupełnie inny obraz. Bo przecież to głównie oświecone kaliskie damy organizowały (z górą sto lat temu!) sławne „piątki literackie”, zapraszając do swych salonów wybitnych ludzi pióra, wygłaszając wykłady i wywołując burzliwe dysputy o literaturze. Ponadto szerzyły oświatę, pisywały do gazet, bawiły się w teatry amatorskie... itp. Owszem dyrektorami szkół, prezesami szacownych stowarzyszeń czy też redaktorami naczelnymi gazet byli zazwyczaj panowie; ale do roboty panie już były mile widziane... Co mają dziś do powiedzenia na polu literatury kaliszanki? Odpowiedzi na to pytanie szukała Aneta Lipińska, szefowa Filii nr 7 Miejskiej Biblioteki Publicznej, penetrując zbiory swej placówki. I znalazła tyle dowodów na to, panie dziś zdominowały kaliską niwę literacką, że złożyła się z tego spora wystawa. A tworzą ją głównie książki, broszury, czasopisma, albumy, fotografie... itp. dokumenty.

Najwięcej miejsca zajmuje tu oczywiście Maria Dąbrowska, która wypłaciła się Kaliszowi najpiękniej i najszczodrzej swą wielką powieścią „Noce i dnie”. Na wystawie pokazano nie tylko jej książki, ale także równie cenne (a zdaniem niektórych krytyków nawet cenniejsze od literackich dokonań) „Dzienniki”, jak również piękne kadry z filmu Jerzego Antczaka. Jak do tej pory ten film był chyba najlepszą formą promocji Kalisza. Szkoda tylko, że potem kaliszanie jakoś zapomnieli o tej pięknej tradycji, za to odżyła ona skutecznie w Russowie.

Tuż obok Dąbrowskiej rezyduje Konopnicka, która wprawdzie zadedykowała Kaliszowi tylko 2 lub 3 wiersze (jeden z nich jest dyskusyjny!), ale za to weszła na stałe do kanonu dziecięcych lektur i szkolnych podręczników. I nie bez powodu czołowe miejsce na wystawie zajmuje barwnie ilustrowana książeczka „Na jagody”. Z innych uznanych nazwisk pojawia się Wanda Karczewska, która pod koniec życia zatęskniła do krainy lat dziecięcych, czego owocem był m.in. liryczny tomik „Powrót do Kalińca”, wydany zresztą dzięki wsparciu kaliskich władz. Nie ma niestety Janiny Broniewskiej, która - dzięki swemu zauroczeniu ideami komunizmu - przez długie lata stała na czołowych półkach w dziecięcych bibliotekach, a potem znikła stamtąd bez śladu. Pewnie byłaby już pora, aby wreszcie obiektywnie spojrzeć na jej dorobek literacki, a także docenić jej rolę jako niekonwencjonalnej małżonki, a zarazem muzy niewątpliwie wybitnego poety, Władysława Broniewskiego. Obok tych postaci ze znanymi nazwiskami wyeksponowano także prace historyczne czy krytyczno-literackie im poświęcone. Dominują wśród nich oczywiście fundamentalne opracowania prof. Edwarda Polanowskiego, ale jest także kilka skromniejszych prac nieocenionej pani Haliny Sutarzewicz, która nie zabiegała o tytuły naukowe, ale za to - jako nauczycielka kaliskich szkół średnich - wychowała wiele pokoleń młodych kaliszan, wrażliwych na literackie słowo. A dziś patronuje lokalnemu stowarzyszeniu, które stara się kontynuować te tradycje.

Dalej już sypie się cała lawina młodszych twórców - na czele z Urszulą Zyburą. A obok starsze pokolenia, piszące dotąd „do szuflady”, które dość późno zdecydowały się opublikować swój dorobek. Pojawiają się też kolejne pokolenia badaczy literatury i tradycji kulturalnych: Ewa Andrysiak, Aneta Kolańczyk. Anna Tabaka... No i jeszcze cała armia młodych żurnalistek, publicystek, recenzentek, które - co bardzo istotne - mocno uszlachetniają wizerunek prasy lokalnej, niebezpiecznie zmierzającej w kierunku „tabloidów” czy wręcz „brukowców”. Słowem - robią dziewczyny dobrą robotę! I dobrze, że chociaż kaliska biblioteka to docenia.

Bożena Szal-Truszkowska

7 Dni Kalisza, 20 kwietnia 2011

Spotkanie w murach malowniczo położonego pałacyku, w którym mieści się biblioteka, było podsumowaniem wystawy Kaliszanki piszące, będącej drugą edycją wystawy Kalisiana w księgozbiorze Filii nr 7. - Wystawa była prezentowana w 2009 r. jako swoista odpowiedź na wiele pytań czytelników dotyczących współczesnych twórców kaliskich. Można było zobaczyć książki wydane w Kaliszu przez rodzimych pisarzy i poetów, przez kaliskie wydawnictwa. Księgozbiór Regionalny Filii nr 7 liczy ok. 300 egzemplarzy. To wydawnictwa popularnonaukowe i literatura piękna. Oczywiście wszystkie nie mogły znaleźć się w ekspozycji. Prezentowaliśmy wtedy przede wszystkim najnowsze wydania pochodzące z lat 2006 - 2009. W tym roku zaplanowałam drugą edycję, ale tym razem wybrałam same Panie, kaliszanki piszące - mówi Aneta Lipińska, kierownik Filii nr 7 MBP.